Λέσβος

Η ηφαιστειακή καρδιά της Λέσβου παραμένει ζωντανή στα έγκατα της γης. Το νησί φιλοξενεί μερικές από τις θερμότερες ιαματικές πηγές σε ολόκληρη την Ευρώπη, όπως στον Πολιχνίτο (87,6°C) και τη Θερμή.

Τα θεραπευτικά αυτά νερά, πλούσια σε μέταλλα, αναβλύζουν εδώ και χιλιάδες χρόνια, γεφυρώνοντας τη γεωλογική οργή του παρελθόντος με τη διαχρονική γαλήνη. Από τους αρχαίους Έλληνες έως τους Ρωμαίους και τους Οθωμανούς, επισκέπτες έρχονταν εδώ για ίαση.

Η κατοίκηση ξεκινά από προϊστορικούς οικισμούς όπως ο Πύργος Θερμής. Το νησί οργανώνεται στην ισχυρή «Πεντάπολη» (Μυτιλήνη, Μήθυμνα, Άντισσα, Ερεσός, Πήδασος) και ανθίζει η αιολική διάλεκτος.

Εδώ γεννιέται η λυρική ποίηση από τη Σαπφώ και τον Αλκαίο, ενώ ο σοφός Πιττακός θέτει τις βάσεις της πολιτικής σταθερότητας.

Η Λέσβος εμπλέκεται στον Πελοποννησιακό Πόλεμο (Αποστασία της Μυτιλήνης κατά της Αθήνας, 428 π.Χ.). Στο κέντρο του νησιού, το Ιερό των Μέσσων γίνεται το λατρευτικό και πολιτικό κέντρο του «Κοινού των Λεσβίων».

Την ίδια εποχή, ο Θεόφραστος ο Ερέσιος μελετά την πλούσια χλωρίδα του νησιού, γράφοντας τα πρώτα συγγράμματα Βοτανικής στην ιστορία.

Υπό τη ρωμαϊκή κυριαρχία, το νησί εξελίσσεται σε κοσμοπολίτικο θέρετρο και σπουδαίο πνευματικό κέντρο για προσωπικότητες όπως ο Ιούλιος Καίσαρας και ο Κικέρωνας.

Στα βυζαντινά χρόνια, η Λέσβος δέχεται άγριες επιδρομές Σαρακηνών πειρατών, αναγκάζοντας τη δυναστεία των Παλαιολόγων να ξεκινήσει τη συστηματική οχύρωσή της.

Η Λέσβος περνά στη γενουαέζικη οικογένεια των Γατελούζων, γνωρίζοντας εμπορική άνθηση και ριζική ανακαίνιση των Κάστρων της Μυτιλήνης και του Μολύβου.

Είναι όμως και μια εποχή αίματος: οι πειρατικές επιδρομές οδηγούν στη σφαγή των μοναχών στον Μανταμάδο, όπου ο επιζών δόκιμος Γαβριήλ φιλοτεχνεί την ανάγλυφη εικόνα του Ταξιάρχη Μιχαήλ από χώμα και αίμα. Το 1463, οι Άγιοι Ραφαήλ, Νικόλαος και η μικρή Ειρήνη βρίσκουν μαρτυρικό θάνατο στον λόφο των Καρυών στη Θερμή.

Υπό την οθωμανική κυριαρχία («Μιντιλλί»), ο 19ος αιώνας φέρνει μια πρωτοφανή βιομηχανική έκρηξη ελαιολάδου, σαπουνιού και ούζου στο Πλωμάρι. Χάλκινοι άμβικες, ατμοκίνητες πρέσες, ψηλές καπνοδόχοι.

Η οικονομική αυτή άνθηση αποτυπώνεται στον μνημειώδη Ιερό Ναό του Αγίου Θεράποντος στο λιμάνι, αρχιτεκτονικό αριστούργημα του Αργύρη Αδαλή (μαθητή του Ziller) που παντρεύει μοναδικά τον Βυζαντινό, Γοτθικό και Μπαρόκ ρυθμό.

Στις 8 Νοεμβρίου 1912, ο ελληνικός στόλος υπό τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη απελευθερώνει το νησί μετά από 450 χρόνια οθωμανικής κυριαρχίας.

Το 1922, η Μικρασιατική Καταστροφή φέρνει χιλιάδες πρόσφυγες στα παράλια της Λέσβου, μπολιάζοντας την τοπική ταυτότητα, τη γαστρονομία και τις παραδόσεις με έναν νέο, πλούσιο πολιτισμό.

Η γαστρονομία της Λέσβου είναι ένα ζωντανό μωσαϊκό γεύσεων, όπου η πλούσια αγροτική παραγωγή συναντά τις μικρασιατικές παραδόσεις του 1922. Στα παραδοσιακά καφενεία του νησιού, η κατανάλωση του ούζου μετατρέπεται σε καθημερινή ιεροτελεστία.

Συνοδεύεται από τα μοναδικά προϊόντα της λεσβιακής γης: την παγκοσμίως διάσημη παστή σαρδέλα Καλλονής, το ΠΟΠ λαδοτύρι Μυτιλήνης, τους γκιουζλεμέδες και τους θαλασσινούς μεζέδες — αποθεώνοντας την τέχνη της αργής, συμμετοχικής ζωής.

Στα εικαστικά, η εποχή σημαδεύεται από δύο αντίθετα δέη που γεννήθηκαν στο νησί: η ευρωπαϊκή, ακαδημαϊκή τελειότητα και το φως του Γεώργιου Ιακωβίδη από τα Χίδηρα.

Απέναντί του, η πηγαία, αυθεντική λαϊκή ζωγραφική του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ αποτύπωσε την ελληνική παράδοση στους τοίχους των καφενείων. Δύο κόσμοι, ένα νησί.

Ο τεχνοκριτικός και εκδότης στο Παρίσι Στρατής Ελευθεριάδης (Tériade) γεφυρώνει τη Λέσβο με την παγκόσμια μοντέρνα τέχνη — Matisse, Picasso, Chagall.

Ανακαλύπτει και διασώζει το έργο του Θεόφιλου και ιδρύει στη Βαρειά το Μουσείο Τεριάντ, αφήνοντας μια ανεκτίμητη, διεθνή πολιτιστική κληρονομιά.